អក្សរសិល្ប៍សាត្រាស្លឹករឹតជាភាសាសំរាយនិងអក្សរសិល្ប៍សាត្រាស្លឹករឹតជាភាសាបាលី

ការ​សង្កេត​ជា​ទូទៅ​ដែល​យើង​អាច​ធ្វើ​ឡើង​នៅ​តាម​ហោត្រៃ​នានា ហើយ​ដែល​មាន​លក្ខណៈ​ផ្ទុយ​ទៅ​នឹង​គំនិត​ដែល​រីក​សាយភាយ​ និងប្រកប​ដោយ​ភាព​​មានះ​ខ្លាំង​នោះ គឺ​ថា​អត្ថបទ​ភាគច្រើន​លើសលុប​ដែល​បាន​ចម្លង​ឡើង​វិញ​និង​ធ្វើការ​ផ្សព្វផ្សាយ​នៅ​តាម​បណ្តា​វត្ត​អារាម​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា គឺ​ពិត​ជា​អត្ថបទ​ជា​ភាសា​ខ្មែរ ហើយ​មិនមែន​ជា​ភាសា​បាលី​នោះ​ទេ។

នៅ​ប្រទេស​កម្ពុជា ការ​បង្រៀន​ភាសា​បាលី​មាន​សន្ទុះ​លូតលាស់​ខ្លះៗ នៅ​ចុង​សតវត្ស​ទី​១​៩ ​និង​នៅ​ដើម​សតវត្ស​ទី​២​០។ ថាមភាព​ថ្មី​នេះ​ ​​ជា​បឋម​ បណ្ដាល​ពី​កំណែ​ទម្រង់​មក​ពី​ប្រទេស​សៀម និង​មក​ពី​ក្តី​កង្វល់​ផ្នែក​ឧត្តម​សិក្សា​របស់​ជនជាតិ​បារាំង​មួយ​ចំនួន ដែល​ចង់​ធ្វើ​ឲ្យ​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា​ខ្មែរ​មាន​ការ​រីក​លូតលាស់​ឡើង​វិញ។ ប៉ុន្តែ​ការ​បង្រៀន​នេះ​ហាក់​ដូច​ជា​មិន​ដែល​មាន​ ​ភិក្ខុ​ ​ច្រើន​អង្គ​​ចូល​រួម​ ដូច​នៅ​ប្រទេស​ថៃ​ទេ។ ការ​កត់​សម្គាល់​របស់ George Cœdès ដែល​ថា ធម្មបទដ្ឋកថា មង្គលត្ថទីបនី អដ្ឋកថា មង្គលសូត្រ និង សារត្ថសង្គហ បង្កើត​បាន​ជា “​សំណុំ​ឯកសារ​នៃ​វប្បធម៌​ជា​ភាសា​បាលី​របស់​ព្រះសង្ឃ​សៀម​និង​ខ្មែរ” (Cœdès 1915, 2) គឺ​ពិត​ជា​ត្រឹមត្រូវ​។ ប៉ុន្តែ​ត្រូវ​បញ្ជាក់​បន្ថែម​ថា ជារឿយ​ៗ​អត្ថបទ​ទាំង​បី​នេះ​មាន​នៅ​តាម​វត្ត​អារាម​នានា​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា​ ក្នុង​ទម្រង់​ជា​កា​រ​បកប្រែ​ជា​ភាសា​ខ្មែរ។

នៅក្នុង​កាលៈទេសៈ​ដែល​គេ​​មាន​ការ​ខ្វះខាត​យ៉ាង​ខ្លាំង​នូវ​ព័ត៌មាន ដោយ​មិន​លើ​ក​លែង​ដល់​ការ​ខំ​ប្រឹងប្រែង​ដែល​​បាន​ចាប់ផ្តើម​នៅ​មុន​ការ​បង្កើត​វិទ្យាស្ថាន​ពុទ្ធ​សាសន​បណ្ឌិត កិច្ច​ខិតខំ​ប្រឹងប្រែង​ដ៏​គួរ​ឲ្យ​កត់​សម្គាល់​ក្នុង​ការ​បកប្រែ​ជា​ភាសា​សំរាយ​នេះ មានបំណង​ជាក់ច្បាស់​ក្នុង​ការ​ចង់​អោយ​​បុព្វជិត​នៅ​ប្រទេស​កម្ពុជា​ ប្រើ​​ជា​ភាសា​ដែល​ពួក​គេ​អាច​យល់​បាន ​អត្ថបទ​អនុម័ត​ដោយ​កំណែ​ទម្រង់​ជា​បទដ្ឋាន​ ដែល​​​នៅ​ប្រទេស​កម្ពុជា ឥទ្ធិពល​នៃ​កំណែ​ទម្រង់​នេះ​​លើស​ពី​ ធម្មយុត្តិកនិកាយ​ ទៅ​ទៀត។ ជា​លទ្ធផល​ ភាព​សម្បូរបែប​ថ្មី​នៃ​អត្ថបទ​ជា​ភាសា​ខ្មែរ​នេះបាន​បង្ក​អោយ​មាន​ការ​បោះបង់​ចោល ​ហើយ​ថែ​ម​ទាំង​ការ​បាត់បង់​នូវ​សំណុំ​ឯកសារ​​ជា​ភាសា​ដើម​​​ដែល​មិន​ស្ថិតនៅ​ក្នុង​ជាតក ដែល​ជា​ច្រើន​សតវត្ស​មក​ហើយ​ បាន​ផ្តល់​នូវ​សារៈសំខាន់​ចំពោះ​ជីវិត​សាសនា​ខ្មែរ។ ដូច្នេះ ឆ្លង​មក​ដល់​សតវត្ស​ថ្មី បណ្ណាល័យ​ពុទ្ធ​សាសនា​បុរាណ​មួយ​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​នៅ​ប្រទេស​កម្ពុជា នាំ​អោយ​​ខូច​ប្រយោជន៍​ដល់​សំណុំ​ឯកសារ​បុរាណ​ដែល​ការ​សិក្សា​និង​ជា​ពិសេស​ការ​ចម្លង​សំណុំ​ឯកសារ​ទាំង​នោះ​​ឡើង​វិញ មិន​ត្រូវ​បាន​គេ​លើក​ទឹក​ចិត្ត​ឡើយ​នៅ​ក្នុង​ពេល​ជាមួយ​គ្នា​នោះ។ ដូច្នេះ ស្នាដៃ​អក្សរសិល្ប៍​សំខាន់​ៗ​ដែល​ការ​រីក​ចម្រើន​របស់​វា​មាន​នៅ​តាម​វត្ត​អារាម​នានា នៅ​ក្នុង​ទម្រង់​ជា​វិចិត្រកម្ម​នៅ​តាម​ជញ្ជាំង ដូចជា​រឿង​រាមកេរ្តិ៍ ឬ​ក៏​ត្រៃភេត ត្រូវ​បាន​គេ​ឈប់​ចម្លង​ឡើង​វិញ រហូត​ទាល់​តែ​ទម្រង់​ជា​សាត្រា​ស្លឹករឹត​នៃ​ស្នាដៃ​ទាំង​នោះ​ក្លាយ​ជា​មាន​លក្ខណៈ​កម្រ។ សំខាន់​ជាង​នេះ​ទៅ​ទៀត​នោះ ចំណេះ​ដឹង​ជ្រៅជ្រះ​ជា​បទដ្ឋាន​ថ្មី​នៃ សង្ឃា បាន​ផ្តាច់​ខ្លួន​ចេញ​ដោយ​ចេតនា​ពី​ប្រពៃណី​ខ្មែរ​បុរាណ៖ អត្ថបទ​ដែល​ពន្យល់​អំពី​ការ​កកើត​ផែនដី​ដែល​​ល្បី​ថា "មាន​លក្ខណៈ​បុរាណ" ដូចជា ត្រៃភូមិ ជាដើម បាន​ក្លាយ​ជា​កម្មវត្ថុ​នៃ​ការ​រិះគន់​ខ្លាំង​ៗ​មួយ ដូច​គ្នា​នឹង​ស្នាដៃ​សំខាន់​ៗ​នៃ​​លទ្ធិ​បុរាណ​ដូចជា ព្រះធម្មវឹងស៊ុង ជា​ឧទាហរណ៍ ឬក៏​ ព្រះធម្មត្រៃ ដែល​សុទ្ធសឹង​ជា​​អត្ថបទ​ប្រកប​ដោយ​យថាភាព​បំផុត​និង​សំខាន់​ជាង​គេ​នៅ​ក្នុង​​ប្រពៃណី​ដើម​នៃ​​ទេរ៉ាវាតា​​ខ្មែរ។

La littérature manuscrite en langue vernaculaire et la littérature manuscrite en langue pāli

ជា​ភ័ព្វ​សំណាង​ល្អ ការ​ធ្វើ​បញ្ជី​សារពើភ័ណ្ឌ​នៃ​អ្វី​ដែល​បានរួចផុត​ពី​ការ​​បំផ្លាញ​ដោយ​ភ្លើង​ឆេះ និង​ការ​កត់​សម្គាល់​លើ​ការ​អនុវត្ត​ដែល​កើត​មាន​ឡើង​វិញ អាច​ឲ្យ​បញ្ជាក់​ឡើង​វិញ​យ៉ាង​ហោច​ណាស់​មួយ​ផ្នែក នូវ​អ្វី​ដែល​ជា​ប្រពៃណី​បុរាណ​​នៃ​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា​ខ្មែរ ដែល​លោក François Bizot ជា​មនុស្ស​ទី​មួយ​ដែល​បាន​បង្ហាញ​ប្រាប់​អំពី​ភាព​សម្បូរបែប​នៃ​ប្រពៃណី​នេះ ដោយ​ធ្វើការ​បោះពុម្ពផ្សាយ​សៀវភៅ Le Figuier à cinq branches (ដើមល្វា​មាន​មែក​ប្រាំ) នៅ​ឆ្នាំ​១​៩​៧​៦។